پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - فقه معاصر اقليتهاى مسلمان در غرب - مرادى مجيد
فقه معاصر اقليتهاى مسلمان در غرب
مرادى مجيد
حضور فزاينده مسلمانان در كشورهاى غربى و بحثهايى كه پيرامون ماهيت شهروندى و هويت اسلامى مىشود، مسئله پيوند محكم ميان اسلام، اوضاع و محيطهاى متفاوت مسلمانان و فهم ارزشهاى نهفته در احكام شريعت اسلامى و كيفيت استنباط آن را به ضرورتى ملموس تبديل كرده است. آيا مسلمانان در غرب، توانستهاند با درك چالشها و تبعيضهاى ناروايى كه بر ضد شان در جريان است، چار چوبى شايسته براى ابراز مسلمانى خود بيابند تا هم با ميراث غنىشان مرتبط باشد و هم با مقتضيات زندگى و مسائل زندگى معاصر هماهنگ باشد؟
بسيارى فقهاى معاصر، به طور ويژه، به مسائل مسلمانان در بلاد غير اسلامى توجه كردهاند و فقه اقليتهاى مسلمان، كار نامهاى در خور توجه دارد.
انگيزههاى فوق موجب شد تا انجمن جامعه شناسان مسلمان در ايالات متحده، با همكارى مركز جهانى علوم اسلامى، همايشى را با عنوان »فقه معاصر اقليتهاى مسلمان« در دانشگاه وست مانستر لندن برگزار كند.
دكتر انس على، مدير اجرايى انجمن، در سخنرانى افتتاحيه، فقه حقيقى اقليتهاى مسلمان غرب را مقتضى تعامل مشترك ميان جامعه شناسان و علماى فقه، در ميدانى وسيع دانست كه از حد بحثها و گفت و گوهاى پشت درهاى بسته خارج شود.
مصطفى جريك، مفتى بزرگ بوسنى و هرزگوين، بر ضرورت فهم اين نكته از سوى مسلمانان ساكن اروپا تأكيد كرد كه آنان اقليتى سياسى هستند. وى فرصت انجام واجبات دينى را براى مسلمانان اروپا مناسبتر از ديگر نقاط جهان (غير اسلامى) دانست. وى جايگاه مسلمانان را در شكلگيرى تمدن اروپايى جايگاهى در خور توجه دانست و اروپا را مكانى توصيف كرد كه بيش از آن كه جايى براى برخورد باشد، محل تعامل و همكارى است.
برنامه اصلى همايش، با سخنرانى دكتر لؤى صافى، رئيس انجمن جامعه شناسان مسلمان در ايالات متحده، با عنوان »رسالت نوآورانه اقليتهاى مسلمان در غرب؛ همسازى ميان مفاهيم اسلام و مفاهيمنوگرايى، آغاز شد. وى در بحث خود، به تحليل آرايى پرداخت كه به نقش خلاق فقه اقليتها در يارى به مسلمانان براى تعامل با مفاهيم غربى ايمان دارند. اين نقش خلاق با اجراى شريعت، در ضمن چار چوبهاى اجتماعى معاصر ايفا خواهد شد؛ به گونهاى كه اجرا و پياده كردن مقاصد شريعت، بايد بتواند نظامى طبيعى را مورد حمايت قرار دهد كه قادر به ارتقاى سطح حيات بشرى و پيشرفت وضع انسانى است. لؤى صافى نظر خود را چنين ابراز كرد كه تشريع، ابزارى در دست دولت نيست، بلكه يكى از كار كردهاى جامعه مدنىاى است كه از استقلال خود، در برابر دخالت دولت حراست مىكند؛ از اين رو حقوق قانونى مطلق براى جماعتهاى دينى متعدد تضمين شده است و اين بر خلاف سكولاريسمى است كه اكنون جريان دارد و اقليتها را بر پذيرش مواضع گروه مسلط و حاكم مجبور مىكند. وى در پايان بر قدرت اعتدال فرهنگى تأكيد كرد و مقوله سكولار »اخلاق جهانى« را مردود دانست.
دكتر محمد مستيرى استاد فلسفه و انديشه اسلامى در دانشكده علوم اسلامى پاريس، طى مقالهاى با عنوان »شهروندان غربى« و ضرورت توجه به بسط آموزههاى معنوى با نگرهاى جهانى و انسانى، به عنوان مقدمه و لازمه ترويج و تبليغ اسلام در حوزه متكثر موجود در غرب تأكيد كرد.
دكتر زكى بدوى، مدير دپارتمان اسلامى لندن، به لزوم احياى »قواعد فقهى« توجه داد و اجتهادات گروهى را مورد نقد قرار داد و متذكر شد كه اجتهاد اين گروهها به سلطه خودشان معطوف است، زيرا اجتهاد خود را برتر و درستتر از اجتهاد ديگران مىدانند. وى در ادامه اهميت ارزشهاى اخلاقى حاكم بر فقه و ترجيح دادن اين ارزشها بر احكام فقهى را مورد تأكيد قرار داد.
دكتر طاهر مهدى از دانشگاه والنسيا موضوع »اقليتها و مقاصد شريعت« را عنوان مقاله خود قرار داد و گفت: مسلمانان نبايد از پناه جستن به اجتهاد در مسير تلاش براى وضع فتاواى جديد كه در اوضاع و شرايط معاصر كارآمد باشد، بيمى به خود راه دهند.
دكتر احمد خطيب، انديشمند سياسى، در مقالهاى با عنوان »مسئله روابط جنسى در ميان جوانان مسلمان«، به بحث پيرامون گزينههاى ازدواج در ميراث فقهى و ارزيابى مزيتهاى هر كدام پرداخت. وى سه گونه ازدواج با باكره، ازدواج به نيت طلاق و ازدواج موقت را بر شمرد و خاطرنشان ساخت كه با توجه به نتايج وخيمى كه روابط جنسى نامشروع براى جوان مسلمان در پى دارد، فقه اقليتها مىتواند، ارزيابى مجدد مسلمات تاريخى موجود - مانند نگاه فقه اهل سنت به ازدواج موقت - را به هدف ايجاد روشها و گونههاى فقهى منعطفى كه فرصت ممارست حلال را براى جوانان فراهم آورد، توجيه كند. وى با اين سخن، فقهاى اهل سنت را به بازنگرى در مسئله ممنوعيت شرعى ازدواج موقت فرا خواند.